Những ngày cuối cùng của Đệ I Cộng hòa (II)

Trần Giao Thủy


Liên Hiệp Quốc (LHQ), Khủng hoảng Phật giáo và những ngày cuối cùng của Đệ I Cộng hòa

25/10/1963 – Hành động

Cuộc họp giữa Conein và Đôn trong hai ngày 23 và 24 tháng 10 cho thấy âm mưu đảo chánh Diệm đã mạnh trở lại như hồi cuối tháng Tám. Sự đột nhập hàng ngũ của nhóm (đảo chánh) Trần Kim Tuyến – trong đó Phạm Ngọc Thảo, một tình báo của Cộng sản Bắc Việt, là thành phần lãnh đạo – cho biết nhóm này sẽ tấn công Dinh (Gia Long) ngay khi có đủ đạn dược và cơ giới. Ngày 24 tháng 10, điện tín về Washington như bươm bướm đến khi Thảo liên lạc với (cơ sở CIA) và nói là không có chương trình hành sự nào sắp xảy ra hết. Cơ sở tình báo CIA tại Sài Gòn còn xác định rõ Trung tá Không quân Nguyễn Cao Kỳ, người mà nhóm đảo chánh Thảo–Lang (Huỳnh Văn Lang) trông cậy vào để có yểm trợ không lực, còn đang nhậu với sĩ quan Mỹ lúc 3:00 giờ chiều.

Cùng lúc Toà Bạch ốc, Cố vấn An ninh Quốc gia McGeorge Bundy, quan tâm đến sự thích hợp về vai trò của Conein trong cuộc đảo chánh. Lodge chia sẻ quan tâm đó nhưng nói không có người thích hợp hơn thay thế. Lodge cũng trấn an Bundy về việc đây (cuộc đảo chánh) có thể là một đòn nhử của Ngô Đình Nhu vì các tướng lãnh đảo chánh có vẻ có thiện ý với Hoa Kỳ. Đồng thời CIA sẵn sàng loạn vai trò Conein bất cứ khi nào vì lợi ích quốc gia. Trung ương CIA muốn thâu băng những cuộc họp của Conein với nhóm tướng đảo chánh nhưng Smith cho là không được vì hai lẽ. Một là không có máy thu âm nào nhỏ đủ để kín đáo thu âm; hai là nếu cuộn băng bị lộ thì nó sẽ là bằng chứng có sự hợp tác của Mỹ trong cuộc đảo chánh. Smith cũng như Lodge không tin là Nhu có thể dùng Đôn, đừng nói gì đến Big Minh, làm con độn trong ván cờ.

Kennedy và toà Bạch ốc rất quan tâm và không muốn đứng sau một cuộc đảo chánh có khả năng thất bại. Một trong những mưu toan đảo chánh loại này là toan tính của nhóm Phạm Ngọc Thảo – Huỳnh Văn Lang. Ngày 25 tháng Mười, Huỳnh Văn Lang tiếp tục báo cho CIA hay những cố gắng hết sức của Thảo để vận động thêm và giữ đồng minh đã có, chẳng hạn như tướng Khiêm, người mà Lang cho là quá nhút nhát. Huỳnh Văn Lang cho hay Thảo đã đem được một đơn vị xe tăng từ Đồng bằng sông Cửu Long về Sài Gòn. Báo cáo của Lang còn nói đến những trùng lắp về nhân sự giữa các phe nhóm đảo chánh. Thí dụ, Trần Kim Tuyến, xếp Cần lao, đang lưu vong đã đưa lực lượng về cho Thảo toàn quyền sử dụng. Lang còn tuyên bố rằng Lực lượng An ninh Quân đội đang đánh hoả mù với anh em Tổng thống Diệm bằng cách đưa thông tin sai lạc về những hoạt động đảo chánh.

Trong khi những nhóm đảo chánh lên kế hoạh thì ông Nhu cũng vẽ trận đồ riêng của mình. Nhu ra lệnh cho Đính cho các đơn vị ven đô tấn công vào Sài Gòn. Cuộc đảo chánh giả này sẽ có cả những tấn công kiểu quân khủng bố vào các căn cứ của Mỹ. Khi đó quân đội trung thành dưới sự chỉ huy của Nhu và Đính sẽ dẹp tan phiến loạn. Như thế Chính phủ Mỹ sẽ thấy loạn quân chỉ là một nhóm vô chính phủ và sẽ ủng hộ đường lối cứng rắn của chế độ với Phật tử.

Nhóm tướng đảo chánh xui Đính xin ghế Bộ trưởng bộ Nội vụ như món quà thưởng cho vụ tấn công chùa chiền hồi tháng Tám; dĩ nhiên như họ chờ đợi, Tổng thống Diệm không chấp thuận. Tự ái bị tổn thương, Đính gia nhập nhóm đảo chánh trước khi Nhu lên kế hoạch đảo chánh và khủng bố giả. Mưu mô của Nhu như thế đã hỏng ngay từ trứng nước.

(Thomas L. Ahern Jr., CIA and The House of Ngo, p. 201-3)

27/10/1963 – Những chuẩn bị sau cùng

Đôn và Lodge gặp nhau tại phi trường Tân Sơn Nhất trước khi Đại sứ Mỹ cùng Tổng thống Diệm ra họp ở Dalat. Tại đây Lodge xác nhận Conein là “hàng thật” của Mỹ. Đôn nhấn mạnh cuộc đảo chánh sẽ hoàn toàn do người Việt Nam kiểm soát và từ chối không cho Lodge biết khi nào cuộc đảo chánh bắt đầu. Lodge yêu cầu được báo tin thường xuyên và hỏi khi nào sẽ nhận được toàn bộ dự án đảo chánh. Lodge báo cáo về Washington cho hay chỉ có Lodge và Smith mới có thể có thông tin về vụ đảo chánh trong những ngày sắp đến.

(Thomas L. Ahern Jr., CIA and The House of Ngo, p. 203)

28/10/1963 – Vài giờ sau khi một nhà sư tự thiêu chết ở Sài Gòn, toán công tác của Liên Hiệp Quốc điều tra những khiếu nại của Phật tử chống Chính phủ bắt đầu một hành trình tự chọn. Nhóm bảy người của LHQ không chứng kiến sự kiện này. (TNYT).

Tuyên phố của phái đoàn LHQ tại Sài Gòn ngày 26 tháng 10, 1093

(Bản văn sau đây do phái đoàn tìm hiểu thực tế của LHQ gởi đi từ Sài Gòn).

Phái đoàn tìm hiểu thực tế của LHQ về những cáo buộc vi phạm nhân quyền của Chính phủ tại Việt Nam với cộng đồng Phật tử, đặt bản doanh tại khách sạn Majestic ở Sài Gòn vào ngày thứ Bảy, 26 tháng 10, 1963, và đưa ra bản tuyên bố sau đây:

“Phái đoàn mời tất cả mọi người có quan tâm đến trước phái đoàn nhận thực và phái đoàn cũng nhận lời khai bằng văn bản. Mọi người muốn đến nhận thực với phái đoàn cần liên lạc với Thư ký trưởng của phái đoàn tại phòng 104, khách sạn Majestic.”

Vào Chủ nhật, 27 tháng Mười, phái đoàn đếng viếng chùa Ấn Quang để gặp gỡ với chức sắc Phật giáo và Liên hiệp Uỷ ban Phật giáo tinh khiết. Phái đoàn phỏng vấn nhiều người trong đó có: Sư bà Diệu Huệ, mẹ của quan sát viên của Việt Nam Cộng hoà tại LHQ (Bửu Hội); và Thích Tịnh Khiết, Chủ tịch Giáo hội Phật giáo Việt Nam Thống nhất.
Chuyến viếng thăm chùa Ấn Quang hôm 25 tháng Mười đã bị huỷ bỏ.
Chương trình sắp đến của phái đoàn vẫn còn trong vòng thảo luận.

(UN Press Services, Office of Public Information, UN, N.Y., Thông cáo báo chí GA/2862) Conein và Đôn lại gặp nhau tại phòng nha sĩ ở phố Sài Gòn. Đôn nhấn mạnh với Conein mọi liên lạc khác về tiến trình đảo chánh phải chấm dứt ngay. Không hiểu Đôn nói những liên lạc khác là liên lạc giữa Mỹ với ai, Conein lại hỏi Đôn về việc cung cấp thông tin. Và tự ý, Conein đã yêu cầu Đôn cung cấp chương trình hành động để Lodge nghiên cứu trước khi về lại Washington vào ngày 31 tháng Mười. Đôn cho Conein biết một số trình tự tiến quân trong cuộc đảo chánh nhưng nhất định chỉ  cho Mỹ biết kế hoạch khi đến lúc ‒ chứ không phải 48 giờ như đã hứa trước. Tướng Đôn chỉ có thể báo cho Mỹ biết trước 2 giờ. Hai ngày tới sẽ không có chuyện gì xẩy ra nhưng Conein nên ngồi nhà đợi, bắt đầu từ chiều 30 tháng Mười.

Conein và Đôn đồng ý siết chặt an ninh về mặt liên lạc, sẽ dùng người thay thế để truyền tin – tuỳ viên của Đôn và một nhân viên CIA cấp nhỏ ở gần nhà Conein – và máy vô tuyến để giảm bớt việc nhân vật chính phải gặp mặt nhau. Nếu phải gặp, sẽ đến chỗ hẹn định trước, tránh gặp nhau ở nhà riêng và văn phòng của đương sự.

Dù đã có sự đồng ý với Conein về những liên lạc không được phép, Tướng Đôn cũng không thể ngăn cản được những bước mon men đến gần Conein. Đối tượng của những cố gắng liên lạc này hoàn toàn là nhân viên CIA, những người đã thiết lập hệ thống liên lạc từ lâu với phe đối lập không cộng sản ở miền Nam. Hôm 28 tháng Mười, một chính khách thuộc Đảng Đại Việt, Bùi Diễm (trong giai đoạn này Bùi Diễn chưa giữ vai trò gì ở chính trường miền Nam; ông là nhà báo [Saigon Post], nhà sản xuất phim ảnh [“Chúng tôi muốn sống”]), liên lạc với cơ sở để dò hỏi về vai trò của Conein, nhân viên CIA xác định vai trò chính yếu của Conein. Bùi Diễm trả lời bằng cách tuyên bố mình có thể là một đại diện khác có liên lạc với nhóm tướng đảo chánh. Một người cơ hội khác là Bác sĩ Đặng Văn Sung (một đảng viên khác của Đại Việt), bỏ cả buổi tối hôm sau mô tả với một nhân viên CIA khác là ông và các đồng chí đã hình dung cơ chế chính phủ mới và vai trò của họ trong đó ra sao.

(Thomas L. Ahern Jr., CIA and The House of Ngo, p. 204)

29/10/1963 – Chủ tịch phái đoàn LHQ tìm hiểu thực tế tại Nam Việt Nam công bố chương trình làm việc.

Chủ tịch phái đoàn LHQ tìm hiểu thực tế tại Nam Việt Nam, Abdul Rahman Pahzwak của Afghanistan, tuyên bố với báo giới hôm nay như sau:

“Như quý vị biết, mục đích công tác của phái đoàn LHQ này, có mặt tại đây do lời mời của Chính phủ Việt Nam Cộng hoà, là để xác minh những dữ kiện về tình hình được cáo buộc là vi phạm nhân quyền của Chính phủ Việt Nam Cộng hoà trong quan hệ với cộng đồng Phật tử của quốc gia này. Điều này, do đó, là vấn đề duy nhất chúng tôi quan tâm đến, và để hoàn tất công tác, chúng tôi sẽ nghe tuyên bố của mọi phía của vấn đề và cho tất cả mọi phía cơ hội được (chúng tôi) nghe.

“Do đó chúng tôi sẽ nhận kháng thư và phỏng vấn tất cả nhân chứng muốn đến trình bày. Thực vậy, tôi đã tuyên bố việc này của phái đoàn ngay khi mới đến phi cảng sáng thứ Năm, và kể tứ lúc đó phái đoàn đã gởi một lời mời đến tất cả mọi phía liên hệ, như sau: ‘phái đoàn mời tất cả mọi người quan tâm đế đưa lời khai trước phái đoàn, và cũng nhận kháng thư bằng văn bản.’

“Khi mới đến, Chính phủ VNCH đề nghị với chúng tôi một chương trình làm việc. Chương trình đề nghị này đã được (chúng tôi) thảo luận với Chính phủ. Chúng tôi đã công bố với quý vị một phần chương trình làm việc mà chúng tôi đã đồng ý. Nay chúng tôi ở vị trí có thể công bố chương trình đã định đến chiều ngày 31 tháng Mười, như sau đây: ‘Thứ Ba ngày 29, buổi chiều, phỏng vấn nhân chứng từ 18giờ 00. Thứ Tư ngày 30, một phần phái đoàn gồm các Đại sứ Ahmed, Gunerwardene, và Volio đi Huế vào lúc 07 giờ 35. Phân chính của phái đoàns ở tại Sài Gòn phỏng vấn nhân chứng. Thứ Năm ngày 31, phái đoàn tiếp tục phỏng vấn. 10 giờ 20, phái đoàn từ Huế trở về, Buổi chiều, tiếp tục phỏng vấn nhân chứng và đi thăm viếng bệnh viện Đô Thành.’

“Tôi cũng xin thưa với quý vị đã có sự thoả thuận với Chính phủ VNCH để phái đoàn tự do phỏng vấn tất cả mọi nhân chứng có liên quan đến vấn đề Phật giáo đã được mời đến, và chính phủ đã hợp tác giúp tìm nhân chứng và đưa họ đến với phái đoàn.

“Cũng đã có sự thoả thuận để phái đoàn tự do gặp gỡ tất cả mọi nhân vật tôn giáo phái đoàn muốn phỏng vấn, cũng như tất cả thường dân có liên quan đến vấn đề Phật giáo, kể cả những người đang bị giam giữ. Chính phủ (VNCH) cũng tuyên bố để phái đoàn gặp những ngưỡi lãnh đạo của các đảng phái chính trị đối lập (với chính phủ) là đi ngược nguyên tắc chủ quyền của Việt Nam.

“Hôm qua, phái đoàn đã phỏng vấn sinh viên học sinh tại trại thanh niên Lê Văn Duyệt và sáng nay phái đoàn đi thăm Trung tâm Thẩm vấn tại trại giam của Nha Tổng Giám Đốc Cảnh Sát Quốc Gia, và phỏng vấn một số tu sĩ mà phái đoàn đã yêu cầu được gặp.

“Về thời gian chúng tôi công tác ở đây, điều này chưa quyết định được vì không thể xếp đặt thời gian trước khi chưa ước chừng được thời lượng cần có để hoàn thành sứ mạng của chúng tôi.

(UN Press Services, Office of Public Information, UN, N.Y., Thông cáo báo chí GA/2864).

Ở Washington, Trưởng cơ sở CIA ở Viễn Đông, William Colby, báo cáo với Hội đồng An ninh Quốc gia (NSC) về tiến trình của cuộc đả chính. Thẩm định của Colby cho rằng lực lượng hai phe chống và theo Diệm tương đương nhau đã khiến cho các phụ tá của Kennedy tiếp tục tranh cãi về việc nên hay không ủng hộ cuộc đảo chánh.

McNamara (BT Quốc phòng), Taylor (Tư lệnh Liên Quân), và McCone (Giám đốc CIA) cho rằng lật đổ Diệm là việc làm có nhiều rủi ro. McCone lập lại lời tiên đoán, cuộc đảo chánh này sẽ đưa đến những cuộc đảo chánh khác, kết quả sẽ là một tình hình chính trị rối loạn.

Tổng thống Kennedy đòi thêm thông tin về tương quan lực lượng và quan điểm của Lodge với toán hoạt động ở Sài Gòn. Cùng đêm CIA báo cáo về cuộc họp với Bùi Diễm và Đặng Văn Sung, Cố vấn An ninh Quốc gia McGeorge Bundy điện về Sài Gòn, “báo cáo đã được cấp chỉ huy tối cao xem xét rất cẩn thận” và Washington không tin rằng “những dự án đã tiết lộ hiện nay cho thấy rõ ràng viễn cảnh đạt được kết quả nhanh chóng.” Lodge phải bàn chương trình hành động với Tướng Harkins để có cái nhìn chung kể cả ý kiến của Quyền trưởng cơ sở CIA Saigon, David Smith.

(Thomas L. Ahern Jr., CIA and The House of Ngo, p. 204-5)

30/10/1963 – Phái đoàn LHQ phỏng vấn nhân chứng Phật giáo trong tù. (TNYT).

Trả lời, Lodge không phản đối việc chia sẻ thông tin với Harkins, nhưng kháng cự mãnh liệt đề nghị của Kennedy để Harkins thay mình trong gian vắng mặt. Lodge nghĩ rằng làm như thế, “có thể là không còn hy vọng gì để có sự thay đổi chính phủ ở đây.” Dẫn chứng bằng một số chi tiết về tiến trình đảo chánh mà cơ sở CIA vừa báo cáo, Lodge tin rằng cuộc đảo chánh sẽ thành công.

Nghi ngờ của Lodge về khả năng điều hợp cuộc đảo chánh của Harkins phần nào có cơ sở dự vào điện tín trong cùng ngày 30 tháng Mười Harkins đã gởi cho Maxwell Taylor. Trong đó Harkins nói ông hiểu vai trò tổ chức của Đôn trong cuộc đảo chánh nhưng không hiểu tại sao các tướng lãnh đảo chánh chỉ nói chuyện với Conein mà không nói chuyện với mình. Trước đó, vào buổi chiều, đã xem và không đồng ý với nội dung trả lời của Lodge với Bundy, Harkins gởi điện cho Taylor chống lại việc Mỹ tham dự vào cuộc đảo chánh nếu không có chứng minh, hơn những gì ông đã biết, là cuộc đảo chánh sẽ thành công. Trong khi đó Smith đang làm việc theo yêu cầu của Trợ lý Phó Giám đốc CIA, Richard Helms, để có một nhận định độc lập về viễn ảnh về sự thành công của cuộc đảo chánh. Tránh tiên đoán kết quả cuộc đảo chánh, Smith trả lời (Helms) rằng Diệm khó mà thắng được VC trong “tương lai gần” và chế độ của ông ấy “không có khả năng tồn tại.”

Trong khi Tình báo Trung ương và cơ sở CIA ở Sài Gòn cố gắng nhận diện hai bên, phe phù nhà Ngô và phe theo đảo chánh, để lượng định sức lực cả hai, Bundy đã dùng cổng truyền thông của CIA để bác bỏ việc Lodge phản đối Harkins làm quyền Chỉ huy trưởng của Mỹ (khi Lodge vắng mặt). Bundy cũng không thừa nhận đánh giá của Lodge là Mỹ không có khả năng chận một cuộc đảo chánh không có viễn ảnh thành công. Bundy ra chỉ thị cho Lodge phải tham khảo với Harkins và Smith để hướng dẫn nhân viên trong việc liên lạc với các nhóm đảo chánh. Lodge trả lời cộc lốc, “Cảm ơn những chỉ thị sắc sảo của ông. Sẽ cố gắng hết sức để thi hành.”

(Thomas L. Ahern Jr., CIA and The House of Ngo, p. 205-6)

31/10/1963 – Căng thẳng vào giờ cuối

Ở Washington, William Colby cố gắng đưa một giải pháp kế thừa không đổ máu. Ông ta viết cho Gíam đốc Tình báo Trung ương (John McCone) đề nghị đưa Ngô Đình Nhu vào vị trí của anh ông (Tổng thống Nam Việt Nam). Colby không đưa một lý do đặc biệt nào ông nghĩ là Nhu sẽ cởi mở hơn – đồng thuận trong giới chức Hoa Kỳ cho rằng Nhu là lý do của sự không khoan nhượng của Diệm – và tỉ mỉ liệt kê những điểm yếu của Nhu. Đó là tính “phát-xít”, hình thức phóng đại (“potemkin village”) của đoàn Thanh niên Cộng hoà, và một điểm yếu khác Nhu thường vấp phải đó không phân biệt giữa việc xác định mục đích và đạt được mục đích. Nhưng Nhu là “một người cương quyết, có định hướng và có thể là người thừa kế có hiệu quả” với nhược điểm lớn nhất – hình ảnh, tai tiếng không thuận lợi với quần chúng – và chúng ta nên giúp ông ta cải thiện.

Dĩ nhiên Colby không đưa đề nghị táo bạo như thế mà lại không tin là sẽ được cứu xét. Nhưng Colby đã từng phải đối phó với sự chán ghét Nhu rất phổ biến ở Bộ Ngoại giao. Bản khuyết điểm của Nhu mà Colby liệt kê đã thừa nhận một số cơ sở cho sự kiện trên. Và Colby cũng hiểu rằng đề nghị này ngầm phủ nhận đòi hỏi hạ bệ Nhu như trong bức điện tín tháng Tám của Washington châm ngòi cho âm mưu chống Diệm.

Khi cuộc chuẩn bị đảo chánh đã đến điểm gần như không thể trở ngược lại nữa, những yếu tố này, cộng với thời điểm lên tiếng, không còn ngờ gì, đã giải thích tại sao đề nghị của Colby không được ủng hộ. Tướng Khiêm vừa huỷ lời hứa hỗ trợ thiết giáp cho Phạm Ngọc Thảo, và Thảo đang cố gắng thay thế bằng một đơn vị thiết giáp khác thuộc phe Trần Kim Tuyến. Thảo không ngờ người liên lạc giữa Thảo và chỉ huy đơn vị thiết giáp này làm việc với cơ sở. Nhóm đảo chánh vẫn án binh bất động, cơ sở CIA ở Sài Gòn chỉ có thể theo dõi tình hình. Trong lúc chờ đợi, Conein suy nghĩ lại lời của Lodge nói rằng nếu không có chuyện gì xẩy ra (không có đảo chánh) và nếu Lodge thực sự quay về Washington, thì ông sẽ dàn xếp để Conein sẽ không còn làm việc với chính phủ Mỹ thêm một ngày nào nữa.

(Thomas L. Ahern Jr., CIA and The House of Ngo, p. 206-7)