dịp nhắn lại thân nhân người quá cố, tất nhiên nếu họ còn sống sót. Ông già nhất trong đám không kềm nổi xúc động khóc to thành tiếng, các người kia biểu lộ cảm xúc kín đáo hơn. Bát cơm và quả trứng trở thành phần bồi dưỡng cho chú hình sự, nếu cứ để đây có người đi qua họ cũng lấy. Ăn vội quả trứng, chú quay lại tra càng xe vào thân trâu, thoáng ngạc nhiên sao con trâu hôm nay biết khóc. Không phải mình chú, toán đào huyệt cũng nhận ra điều này, mấy con trâu già do bản năng trời cho rất nhạy cảm, chính vậy mà dân quê miền Bắc họ quý hai loài vật trung thành lại có tình người là chó và trâu.

Bẵng đi một dạo, sinh hoạt trại tù đột nhiên có nhiều biến đổi, có cái xảy ra như dự trù có việc xảy đến ngoài dự kiến. Con trâu già do làm việc quá sức bỗng bỏ ăn được xẻ thịt làm bữa ăn tươi cho toàn trại nhân ngày 2-9. Chú hình sự bạn đồng hành của nó đã được trại tha. Toán đào huyệt cùng toàn bộ số tù từ miền nam ra nay được nhà nước cho chuyển ngược về quê quán. Họ cũng chẳng hiểu vì đâu bảy tám năm về trước cả trăm ngàn người số phận như họ được đảng chuyển vội ra Bắc, nay cũng số người này trừ một số đã chết và được tha (mà chết nhiều hơn tha) lại được các chuyến tàu xuyên Việt chuyên chở về Nam. Viên cán bộ chỉ đạo hôm đào huyệt lên thêm một sao được cử làm trực trại.Trại tù thu hẹp quay về chức năng nguyên thủy của nó vốn là chốn giam cầm các tù hình sự trên địa bàn tỉnh Vĩnh Phúc Yên. Phà Trang thưa vắng. Nước sông Lô chảy xiết hơn do lượng lũ thượng nguồn đổ về. Mấy ông già chở thuê nay đã đổi nghề. Mấy con trâu trả về cho hợp tác xã. Dân xã Ðạo Trù có vẻ buồn vì từ nay họ mất nguồn đổi chác quần áo thuốc men, lại lo lắng đám tù hình sự sẽ gây phiền nhiễu cho ruộng rẫy của họ. Ðám cai tù từ rày phải trực diện với bọn đầu gấu, đâm thuê chém mướn từ xã hội đổ vào. Nhiều người trong số cán bộ dù chức năng được dạy phải cảnh giác với kẻ thù giai cấp nay cũng nhận ra rằng những người tù miền nam chẳng phải là loại ‘ác ôn’ và vợ con họ ra thăm đều là những người tử tế, có giáo dục. Ban giám thị trại cũng chẳng cải tạo được gì về mặt ý thức hệ, nhưng phần nào thành công trong việc bắt họ tuân thủ qui trình lao động cưỡng bách khiến nhiều người lớn tuổi trong số họ không kham nổi đã phải tuyệt đường về với người thân.

*

Hồi tưởng lại gần ba mươi năm trước, tôi vẫn nhớ như in cỗ xe trâu chở Anh lên đồi trong một ngày chủ nhật buồn tại trại giam vùng Tam đảo. Tôi với anh là hai người ngồi cùng toa trên chuyến tàu chở tù ra bắc. Lúc trên tàu, hai anh em cứ ngỡ khi rũ bỏ áo lính chấp nhận thương đau trở về đời sống dân thường, hai phe cùng gà một mẹ sẽ quên đi quá khứ, xóa bỏ hận thù cùng nhau vá lại giải cơ đồ đã một thời rách nát vì bom đạn chiến tranh. Nhưng nào ngờ những người thua cuộc lại bị những kẻ thù dai bắt phải trả giá cho một thời kỳ khổ nạn - lại có máu và nước mắt - lại có sự nhân danh cho cái ý thức hệ bị xóa sổ mà lịch sử khách quan và bút mực có lương tri còn phải viết nhiều để đánh giá đúng mức những sai lầm của nó.

Ngồi trên xe lửa trên tuyến đường từ Vinh về Yên Bái, vừa bị nóng nực do khí trời oi ả, lại băng qua các dãy núi đá vôi, vừa thiếu không khí để thở do các toa đóng kín, anh Thụ ngồi như bất động chẳng tỏ ý phàn nàn, trong khi chúng tôi đám sĩ quan trẻ thì chửi thề liên tục dù khát khô cả họng. Tất nhiên đối tượng bị rủa là ai thì chỉ Bác biết. Tức nước vỡ bờ, cùi không sợ lở, lại không có cán binh quản chế (nếu có chắc họ cũng chửi thầm) nên không khí trong tàu cứ như mấy cảnh trong phim buôn bán nô lệ xuyên đại dương của Mỹ được xem hồi chưa đi lính. Có điều bọn nô lệ còn muốn chống cự thoát khỏi xiềng xích còn bọn tôi chỉ đánh võ miệng phát ngôn cho hả nỗi lòng.

Rồi tàu cũng đậu lại ga cuối. Trời tối mịt. Mấy ông cộng sản có cái hay là tính toán thế nào lên tàu cũng đêm xuống tàu cũng tối, khó mà tính chuyện đào thoát, xét cho cùng bóng đêm luôn đồng lõa và là kẻ đồng hành của mấy ông. Không khí vùng Tây Bắc vừa tĩnh lặng vừa dịu mát làm cho đám tù dù chưa biết số phận trôi dạt về đâu, nhưng ít ra cũng chấm dứt cảnh bó gối năm sáu ngày đêm từ Nam ra Bắc. Ðược cho uống cho ăn, kèm ít lời động viên ráng học tập tốt lao động tốt như mấy bài học trong nam đã nhồi sọ, đoàn tù được biên chế lại. Ðây là thủ thuật đặc biệt của giới áp tải đoàn tù, xào đi xáo lại cốt để đám tù không thể kết bè kết đảng chống đối hoặc đào thoát. Nhiều anh lúc ra đi yên chí cùng hội cùng thuyền cùng ngành cùng diện, nay lạc đàn lạc đội gọi nhau ơi ới vì trót gởi nhau mấy đồ lỉnh kỉnh từ lúc xuất quân. Quân ta quen miệng to tiếng chửi thề, khiến bọn cán binh phải la lên, 'các anh lày nại chửi tục lói lăng thiếu văn hóa!' Tôi là kẻ Bắc kỳ di cư vốn không quen nói ngọng hay văng tục nên trộm nghĩ chửi thề theo kiểu Nam bộ là một nét 'văn hóa', nghe không tục mà lại có thể ngăn ngừa cơn giận đi xa hơn. Nghe nói người công nhân họ Tôn gốc Long xuyên làm tới Chủ tịch nước mà ông vẫn còn tật chửi thề, nhiều người mến ông già ở điểm này.

Hai anh em tôi vốn có duyên có nợ nên không lạc nhau. Cả hai được biên chế về một trại mới được cất vội có số mà chưa có tên: trại 8. Ðây là một quần thể gồm chín trại nằm sâu trong thung lũng của dãy Hoàng Liên Sơn, thuộc đất Yên Bái nơi một thời Nguyễn Thái Học đã lên máy chém, cũng là nơi Tây nó giam các nhà cách mạng gộc hồi thập niên 30, trong đó có cả mấy ông Xô-Viết Nghệ Tĩnh. Những ngày ra bắc, lao động nhọc nhằn thế nào khỏi cần phải tả, chỉ biết sau khi chặt tre đốn nứa trên rừng gần ba tháng thì anh Thụ và tôi cùng được điều về đội nhà bếp.

Ấm thân vì thoát cảnh nắng mưa muỗi vắt trên rừng, lại đôi khi có chút cơm cháy bồi dưỡng nên anh em tôi có phần may mắn hơn các bạn đồng tù. Anh thì không biết sao, có thể trong lứa tuổi 50, chứ tôi thì biết chắc có tay cán bộ cùng quê xếp ngầm tôi vào đội này, chẳng phải để làm ăng ten chỉ điểm, nhưng chỉ vì chút tình đồng hương gốc đất Nam Hà. Lúc này còn do bộ đội quản lý, chưa phải là loại cai tù chính tông, nên tôi nghĩ quan hệ tình người cá biệt cũng còn người nọ kẻ kia nhất là tôi với anh ta có một thời sinh ra và lớn lên vùng đồng chua nước mặn.

Về đội nhà bếp, biết anh Thụ là người có thời tu xuất nên anh em có phần kính trọng (thường gọi Thầy Thụ nếu không có cán bộ gần bên) nên họ giao cho anh phụ trách chia cơm. Nói cơm cho nó oai chứ đúng ra là khoai, sắn, bo bo, bắp ngô đủ loại, cơm chỉ chừng nứa chén độn thêm mà thôi. Chẳng cần đong đếm anh chia rất đều tay kể cả lúc trời mưa củi ướt anh vẫn phân phát đúng giờ. Có điều tôi để ý anh ăn uống rất điều độ, có bữa ăn dưới tiêu chuẩn dù tiêu chuẩn người khác ăn chẳng đủ no. Anh khuyên tôi phải tập ăn ít cho quen dạ, con đường cải tạo còn dài kẻo lúc ra lao động ngoài khó mà chịu nổi. Anh coi vậy mà hiểu cộng sản hơn cánh di cư, anh còn quả quyết đừng tin vào chính sách, cứ nhớ lời ông Thiệu. Lúc đó bán tín bán nghi tôi vẫn chưa tin dù có trọng nể kiến thức của anh.

Rồi ngày tháng trôi qua, anh em nằm gần nhau nên hay tỉ tê to nhỏ. Anh vốn ít nói, dáng người trí thức nhưng trông khắc khổ, giọng nói nhỏ nhẹ tuy vẫn còn âm sắc miền Quảng quê anh. Anh thích tôi vì biết tôi trong quân đội làm nghề ‘bay bướm’, còn anh nguyên là giám đốc của một chương trình tuyển mộ trên truyền hình miền nam, vì không thích phô trương nên ít ai biết mặt biết tên. Vào trại vốn có khiếu về nhạc lý, anh tự nguyện làm người cầm càng cho cái ca đoàn của tù vào dịp quốc khánh đỏ hoặc tết ta, anh bảo kệ nó có chút văn nghệ văn gừng cho đời đỡ tẻ nhạt. Tôi học ở anh trong cái nghịch cảnh vẫn tìm cái lạc quan dù đôi khi để tự lừa dối mình.

Nói cho ngay anh nào biết chút văn nghệ thể thao khi vào trại cũng có ngày được sử dụng. Cứ tập dượt diễn trò đá banh ca hát thì cũng nghỉ lao động được cả tuần.Trại họ cũng muốn cho tù xả sú-páp kẻo căng quá khó quản lý. Chương trình văn nghệ anh hay chọn mấy bài hát đại loại kiểu Tiếng Hát Sông Lô, Mùa Thu Hà Nội, Bóng Cây kơnia... nghe không đến nỗi đỏ quá. Với lối hòa âm đặc biệt của anh, tuy đệm bằng các nhạc cụ tự chế như tre, bương, nhôm, da trâu, thùng, loong gô... vẫn mang lại cho các khán giả bất đắc dĩ ít phút thoải mái tạm quên đi nỗi nhọc nhằn nơi rừng sâu núi thẳm. Ðám bộ đội thì cổ vũ hết mình, vì ngoài mấy tiết mục tự biên tự diễn của đám tù nhằm ngày lễ lạt thì quanh năm bọn họ chỉ quanh quẩn với cái loa cổ lỗ sĩ phát đi phát lại mấy giọng hát the thé như ma đuổi.

Phần tôi dù không biết hát cũng trốn lao động bằng cách tham gia tiết mục ngâm thơ, chọn mấy bài của Nguyễn Ðình Thi, Giang Nam ca ngợi quê hương xem ra quân ta có chiều ưng ý. Sau lần diễn anh bảo tôi chú có chất giọng ấm, truyền cảm, tập hát đi. Tôi thú thực không rành nhạc lý, anh nói anh dạy cho. Ði tù cộng sản mà học nhạc nghe như nghịch lý, nhưng vì làm ở nhà bếp, ít nhọc nhằn lại đủ no, nên giờ rảnh buổi tối anh chỉ cho tôi ở một góc tối. Ðám bạn tù cười nhạo, nhưng rồi mạnh ai nấy sống chẳng muốn xía vô chuyện của nhau. Chẳng vậy mà có anh cũng học tiếng Tàu, anh chép món ăn bà Quốc việt, anh học nhẩm Kinh thánh, anh đánh cờ thế bằng trí nhớ, anh kể chuyện chưởng... Trong lúc thày trò chúng tôi dùng nhạc lý chỉ nhau cho qua ngày đoạn tháng ở cái nơi mà chim hót cả ngày cũng chẳng phát ra một nốt nhạc vì chỉ có độc một loài chim 'bắt cô trói cột' mang âm hưởng một oan hồn trên núi, thì cũng là lúc anh trải lòng mình hé lộ cho tôi ít nhiều tâm sự sâu kín của đời anh.

Anh sinh ra trong một gia đình khá giả ở Ðà Nẵng, gốc đạo dòng, được ăn học chu đáo. Từ nhỏ anh đã có ý hướng đi tu để trở thành linh mục. Vào chủng viện tu lên tới chức bốn, chỉ còn hai năm nữa là thụ phong thì anh được Bề Trên khuyên trở về đời. Lý do sau này anh dọ hỏi hình như trong gia tộc phía bên nội có người ly dị, một điều cấm kỵ đối với giáo lý công giáo. Thế mới biết dù đạo hay đời, cái lý lịch con người quan trọng thật, nhất là đi vào con đường làm cha làm thầy, làm lãnh đạo chỉ huy người khác, chẳng bù cho bọn tôi cũng lý lịch trích dọc trích ngang nhưng khai đi khai lại chỉ thêm tội thêm tù.

Rời chủng viện cũng là lúc lứa tuổi động viên, anh đi Thủ Ðức ra sĩ quan. Anh làm nhiều nơi nhiều ngành cho đến khi được một ông tướng cũng tu xuất kéo về làm ngành tuyển mộ lính cho quân đội. Vừa ngoan đạo, lại là người thích hoạt động hội đoàn, anh được bầu làm một chức viên chủ chốt trong khu hội những người quân nhân công giáo. Anh hoạt động tích cực đến độ Tòa Tổng Giám Mục Sài Gòn dành cho anh một chỗ trong phái đoàn gồm hàng giáo phẩm và giáo dân Việt Nam đi Rôma yết kiến Giáo Hoàng Phao-Lồ Ðệ Lục (Paul VI) vào giữa năm 74.

Kể cho tôi nghe về chuyến đi, anh vẫn không kềm nổi xúc động khi được gặp tận mắt vị lãnh đạo tinh thần của cả tỷ giáo dân trên thế giới, điều mà anh có trở thành linh mục cũng chẳng được hưởng ơn phước này. Anh cho biết vị giáo hoàng rất quan tâm đến Việt Nam do cuộc chiến kéo dài quá lâu. Ngài muốn dùng ảnh hưởng của mình để góp phần dàn xếp hòa bình cho người dân Việt, trong đó có cả con chiên của Chúa. Trong lúc tiếp kiến, một tin mừng được chính Ngài tỏ lộ trước khi ban phước lành cho từng thành viên. Ngài nói đại để, “Chúc mừng Việt Nam! Các con sẽ có hòa bình nay mai.” Ngài nói bằng tiếng Pháp vì biết ngôn ngữ này gần gũi với người Việt. Tiếng Pháp thì anh hiểu, nhưng ý nghĩa thì chưa thống nhất là hai chữ ‘nay mai’. Sau này khi tình hình miền Nam chuyển biến quá nhanh anh mới hiểu quả chiến tranh có chấm dứt một năm sau và vì sao các cha cố không có kế hoạch di cư di tản như hồi 54 mà ai ở đâu ở đó vì Vatican đã nắm được tình hình do sự dàn xếp của các phe.

Anh không bàn tiếp về mặt chính trị nhưng điều anh muốn chia sẻ với tôi một kẻ ngoại đạo về ý nghĩa ‘phước lành của giáo hoàng’ đã ban cho anh. Theo đức tin không lay chuyển của một tín đồ ngoan đạo thì đây là biểu tượng của sự tha tội, dù cho hoàn cảnh nếu anh có phải chết trong bất kỳ tình huống nào thì phần hồn của anh coi như đã được thánh sạch mà người ta thường gọi là ‘chết lành’. Bảo sao trong những ngày được gần anh tôi thấy anh tìm được sự bình an và không ám ảnh vì sợ chết trong trại hay bỏ thân trên đất bắc như đa phần anh em tụi tôi.

Anh vốn kín tiếng, không thích bàn chuyện chính trị, chỉ khi nào tôi khơi chuyện này ra thì anh mới mở miệng than thở, “chú biết không, người Việt mình ít khi nghĩ đến chuyện thống nhất, mà hay coi nhau như những kẻ nội thù. Từ ngày huyền thoại năm mươi trứng theo cha lên núi, năm mươi con theo mẹ ra khơi, rồi tích cổ Sơn Tinh, Thủy Tinh đất tràn núi lở, mẹ Việt Nam có lúc nào yên. Ðến khi đi vào chính sử thì Lý Trần lại thanh toán nhau, Trịnh Nguyễn xua đuổi nhau, Nam kỳ Bắc kỳ chia rẽ nhau, cuối cùng quốc gia cộng sản tiêu diệt nhau để ba mươi năm nội chiến từng ngày, kết cuộc bây giờ anh em mình con cháu mình lãnh hậu quả âu cũng là do vận nước!” Ngồi nghe anh như đang lên lớp, muốn chảy nước mắt vì thấy chí lý, nhưng cũng chỉ là những khoảnh khắc rất hiếm hoi ít khi anh mở lời thêm.

Một hôm chia cơm xong, anh được quản giáo thông báo chiều nay lên gặp cán bộ Trại, thời gian làm việc có thể kéo dài ít ngày, anh Tê khâu củi tạm thời thay thế khâu cơm. Nhìn nét mặt tôi thấy anh có phần biến sắc, anh chỉ cho tôi mấy công đoạn chia cơm, rồi bỏ về lán. Bữa trưa hôm đó anh bỏ ăn. Mãi đến hết giờ lao động khá lâu anh mới trở về từ phía Ban chỉ huy trại. Một tay cầm tập giấy đựng trong bìa cứng, có vài cây bút. Một tay sách một cái gói tựa như gói quà tiếp tế. Ăn xong phần cơm chiều, họp tổ xong, cũng vẫn góc tối, thay vì học nhạc anh bảo tôi tạm nghỉ ít hôm. Anh mở cái túi sách, trong đựng một gói trà búp, một bánh thuốc lào và ký đường trắng. Anh không biết hút, anh bảo tôi chia đều số thuốc lào cho đội nhà bếp, trà pha uống chung, còn đường anh với tôi mỗi người một lạng, chỗ còn lại nhờ tôi chuyển cho mấy anh đang bị ốm bên đội khác. Tôi tưởng anh được tiếp tế, vì đã có tiền lệ này đối với vài anh em có người thân đi cách mạng, nhưng anh nói ngay có cán bộ ở Cục về làm việc, họ bồi dưỡng cho anh để khai báo cho tốt. Khai báo điều gì anh không nói, nhưng coi bộ nghiêm trọng, phải động não và kéo dài nhiều ngày.

Cán bộ Cục quay về Hà Nội hẹn khai xong họ sẽ xuống, trước khi về họ trao cho anh xem hai tấm hình khổ lớn, một chụp chung với vợ con, một chụp chung với viên cố vấn Mỹ. Anh nhận ra ngay hai tấm hình để nơi văn phòng của anh, khi Dương Văn Minh kêu gọi buông súng anh chưa kịp thu dọn. Họ giữ lại một tấm, trao lại tấm hình vợ con cùng khuyên anh khai báo cho tốt để có dịp về sum họp với 'chị và các cháu'. Tôi biết anh quí nhất là bức hình, anh định cất ngay vào tập giấy, nhưng tôi lại đòi xem (về sau mới thấy mình vô duyên). Nhìn hình phải công nhận chị đẹp, ba cháu kháu khỉnh có thể chụp đã khá lâu, nay bỗng trở thành vật đánh cược cho một cuộc khai báo. Anh cũng được cán bộ trấn an là chuyện của anh có tội là với đảng với nhân dân, không ảnh hưởng gì đến vợ con anh.

Mấy tuần sau anh âm thầm làm việc, cứ cuối tuần anh lên nộp  ‘bài’, lấy thêm giấy về viết tiếp, viết gì vẫn không nói. Những bữa sau trông anh có vẻ thoải mái hơn mấy bữa đầu, thấy anh vui tôi nhắc khéo anh khai báo cho lẹ còn về chia cơm chứ tôi nhắm bộ không kham nổi, mấy bữa phát chậm bị kiểm điểm xém ra khỏi nhà bếp. Sau này xong công chuyện, anh mới cho tôi hay là lẽ ra có thể xong sớm hơn, nhưng cán bộ họ hay nghi ngờ sớm quá không nên mà trễ quá họ cũng biết, tốt hơn cứ câu giờ thêm ít ngày vừa được coi là thành khẩn, lại được nghỉ lao động.

Cán bộ Cục xuống nhận bài, hỏi thêm ít chi tiết, biểu dương anh về thái độ cộng tác, còn cho biết thêm họ mới ghé thành phố HCM gặp vợ con anh, chị và các cháu sinh hoạt tốt, có nhắn anh học tập tốt để mau về sum họp với gia đình. Nội dung khai báo dù thân tình anh vẫn không tỏ lộ cho tôi, bản thân tôi cũng chẳng muốn tìm hiểu, nhưng cứ theo sơ yếu lý lịch khi đọc ở tổ thì anh đã có thời làm công tác tình báo chiến lược từ hồi Phòng nhì của Pháp chuyển sang quân đội miền Nam sau này nên anh phải biết nhiều về các mạng lưới tình báo kể cả các đường dây ăn ra Bắc, chắc Hà nội họ muốn kiểm chứng qua cá nhân để bảo đảm phù hợp với những thông tin trên tài liệu, nhất là thời gian hợp tác với Mỹ. Thật sự chiến tranh nay đã chấm dứt, chuyện cảnh giác là phần của họ chứ về cơ sở hoạt động thì đã giải trình giải thể từ lâu, vì vậy mà tôi thấy anh không có gì căng thẳng khi khai báo, nhưng nhìn nhận anh có trí nhớ dai viết gì mà cả mấy chục trang mỗi ngày và càng phục anh trông hiền lành mà có thời đã làm trùm quân báo!

Chúng tôi ở nhà bếp không lâu, mấy tháng sau do tình hình biên giới căng thẳng, các trại viên được tái thanh lọc để chuẩn bị cho các đợt di chuyển xuống miền xuôi. Anh em tôi thuộc diện trọng điểm được giao cho công an Vĩnh Phú và trở thành ‘phạm nhân’ cứ theo lối xưng hô khi báo cáo xuất nhập trại của các đội trưởng lao động khi về trại mới. Ðược biên chế theo tuổi tác, anh về đội tăng gia trồng chè, tôi về đội cầy làm ruộng, hai anh em chấm dứt sinh hoạt chung. Khi các đồi chè đến kỳ thu hoạch thì anh Thụ lại có duyên với củi lửa được giao đứng bếp sao chè, số lượng chè búp sao xong bán cho hợp tác xã mang lại nguồn lợi nhuận khá lớn cho trại. Mấy năm đầu, anh cũng ấm thân do được bồi dưỡng đúng mức, nhưng về lâu về dài anh bị mất sức vì đứng liên tục bên lò có lúc gặp thời vụ cả chục tiếng mỗi ngày. Bàn tay gầy guộc lại phải xoa đều trên chảo gang với ánh lửa liu riu, đông cũng như hè làm cho người khô da héo ăn uống dù được suất cơm trắng với chút mỡ heo nhưng nuốt cũng không trôi. Cán bộ trại họ lại tin anh, vừa thật thà vừa tay nghề quen, giao cho hình sự thì sợ ăn cắp vì chè búp là vật dễ đổi chác lấy thuốc lào và thực phẩm. Anh bạn tôi lại ít nói, ngại phàn nàn nên thân tù cứ tiếp tục bị khai thác, chính vậy mà khi ngã bịnh dễ mất mạng sau này.

Chuyện gì đến nó phải đến, một hôm tôi nghe phong phanh anh lên nằm bệnh xá. Gọi là bệnh xá, nhưng không có y sĩ, thuốc trị xuyên tâm liên và thuốc nam là chính, nhưng có một y tá giúp việc gốc trợ y người cùng phe ta thường liên lạc trao đổi thuốc men giữa vòng anh em, nên cứu được nhiều người, nặng nhất là hai bệnh kiết lỵ và sốt vàng da thường có số tử vong khá cao. Anh rơi vào bệnh kiết lỵ, tuy ăn uống rất cẩn thận, ít khi cải thiện linh tinh như tụi tôi, nhưng do ruồi muỗi hoặc thực phẩm của trại thì số trời kêu ai nấy dạ. Còn may cho anh, nhờ anh em thương mến đã gởi thuốc cho nên cơn bệnh có dứt sau gần hai tuần lễ nhưng người gầy đét vì mất nước mất sức.

Một buổi sáng trong giờ khám bệnh từng đội, tôi được anh y tá dúi cho mảnh giấy nhầu nát. Lao động về tôi dở ra coi thì có mấy dòng nguệch ngoạc viết theo kiểu như điện tín, “chú Tê/ anh mới bị kiết lỵ/ rất thèm đường/ chú gởi cho anh/ cám ơn chú”. Ðây cũng là điềm lạ vì anh vốn khí khái không bao giờ chịu xin của ai, anh em nào có quà cáp mời anh chỉ ăn một chút lấy thảo, không bao giờ nhận thêm. Anh đúng là có căn tu hay sống ép mình, khác hẳn với đám chúng tôi kiếm được thứ gì cũng cho vào bụng cốt để mưu sinh.Tôi như sởi tấm lòng vì được anh tin yêu, vội gói ghém ít đồ chuyển lén cho anh yên chí anh sẽ sớm bình phục.

Nhưng chuyện đời khó đoán, ít ngày sau anh vĩnh viễn lìa đời. Qua y tá kể lại anh nhờ nhắn về gia đình ‘anh chết lành’. Nhóm từ này đối với tôi không có gì xa lạ vì nó là đức tin bất biến của anh, nhưng cứ làm tôi trăn trở theo lối suy nghĩ đời thường khi thấy một người có lòng, đạo đức trong lối sống lại phải bỏ thân trong chốn lao tù. Tấm hình chụp với chị và ba cháu nghe nói anh đã ôm vào lòng trước lúc tắt hơi, âu cũng là chút an ủi cho một người mà tôi biết chắc luôn lấy gia đình làm tình yêu, niềm tin là lẽ sống. Cứ tiếc một điều nếu đừng bỏ anh em đi sớm thì chỉ ít lâu sau chúng tôi lại cùng nhau đáp chuyến xe lửa quay ngược về nam, cũng con tàu bít bùng với chiếc còng hai người chung một, nhưng lần này sẽ đưa anh qua vùng đất Quảng và nhiều cơ may được nhìn mặt vợ con anh.

Ðỗ Xuân Thảo