Trả lại sự thật cho lịch sử

Lữ Giang

Hàng năm, cứ tới ngày 1 thàng 11, ngày kỷ niệm một thảm họa đã xây ra tại Miền Nam: CIA thuê một số tướng lãnh Việt Nam (sau này Tổng Thống Johnson gọi là “bọn ác ôn côn đồ”), làm đảo chánh lật đổ ông Diệm, giết ông ta cùng với bào đệ là ông Ngô Đình Nhu, trong cộng đồng người Việt hải ngoại thường xẩy ra hai hiện tượng trái ngược nhau:

Hiện tượng thứ nhất: Những nhóm tôn sùng ông Diệm đã tổ chức lễ tưởng niệm ông và các chiến sĩ quốc gia đã bỏ mình cho tổ quốc. Đây là một hình thức nhắc nhở mọi người về công ơn của những người đã hy sinh cho tổ quốc.

Nhưng nhân dịp này, một số người tôn sùng ông Diệm một cách cực đoan, đã tìm cách sơn ông thật trắng với mục tiêu thần thánh hóa ông!

Vì biết rất ít về lịch sử và con người đích thực của ông Diệm, nên có khi nhóm này đã đưa ra những sự kiện và những lập luận ca tụng ông Diệm rất ấu trỉ khiến những người đã từng làm việc với ông Diệm hay biết nhiều về ông Diệm cảm thấy mắc cở. Nhóm khác lại đánh bóng ông Diệm để gián tiếp đánh bóng cho chính mình.

Hiện tượng thứ hai: Để chống lại hiện tượng nói trên, những nhóm có thù hận với chính phủ Ngô Đình Diệm hay bực mình vì thái độ tôn sùng ông Diệm quá khích của nhóm cực đoan, lại cố gắng bôi ông Diệm càng đen càng tốt. Nhiều bài báo hay tập sách đã được phát hành với những tài liệu lên án ông Diệm được trích dẫn trong các sách ngoại quốc, không cần biết đúng hay sai, trong đó có cả những chuyện thêu dệt hay bịa đặt một cách trắng trợn. Những tài liệu này chẳng những đã làm cho những người tôn sùng ông Diệm đau lòng mà còn làm cho một số người trước đây chống chính sách cai trị của ông Diệm cảm thấy ngại ngùng hay sượng sùng.

Ông Diệm đã đi về bên kia thế giới cách đây 44 năm, nhưng cuộc chiến giữa những người bênh ông và chống ông vẫn đang tiếp tục!

LỊCH SỬ CỦA KẺ CHIẾN THẮNG

Phải nhìn nhận rằng từ tháng 11 năm 1963 đến nay, số sách báo quốc tế cũng như Việt Nam bôi đen ông Diệm lớn gấp trăm lần số sách báo bênh vực ông ta. Điều này cũng dễ hiểu. Có hai lý do:

Lý do thứ nhất: “History is written by the victors” (Lịch sử được viết bởi kẻ chiến thắng). Vừa giết ông Diệm xong, những kẻ chiến thắng đã cho thủ tiêu các tài liệu bất lợi cho họ rồi muốn viết gì thì viết. Chính Đại Tá Đỗ Mậu đã ra lệnh cho đàn em vào trại Lê Văn Duyệt đốt hết các tài liệu về vụ Phật Giáo đang lưu trử tại đây. Sau đó, những hồ sơ liên hệ đến vụ Phật Giáo trên toàn miền Nam, nhất là tờ khai của các tăng sĩ cao cấp, đều được lệnh thủ tiêu. Nhưng vẫn còn một số tài liệu bị sót lại, trong đó có lời khai của Thượng Tọa Tâm Châu được ông Hà Thúc Ký giữ làm của riêng!

Lý do thứ hai: Khi âm mưu lật đổ chính phủ Ngô Đình Diệm, một số viên chức cao cấp tại Bộ Ngoại Giao cũng như tại Tòa Đại Sứ Hoa Kỳ ở Sài Gòn đã tung ra vô số tài liệu ngụy tạo để bênh vực chủ trương của họ, đồng thời đánh lạc hướng dư luận cũng như “đối phương” khi hành động.

Năm 1975, Thượng Viện Hoa Kỳ đã thành lập “Ủy Ban lựa chọn để nghiên cứu các hoạt động của chính phủ liên quan đến các hoạt động tình báo” (The select committee to study governmental operations with respect to intelligence activities) do Thượng Nghị Sĩ Franck Church làm Chủ Tịch, nên thường được gọi là “Church Committee”. Tuy nhiên, khi đọc bản phủc trình của Ủy Ban, chúng ta thất vọng vì nhận ra rằng khuynh hướng điều tra của Ủy Ban là cố gắng chọn lựa các tài liệu và lấy những lời khai củs các nhân chứng có thể đưa đến kết luận rằng các nhân viên cao cấp của chính phủ Hoa Kỳ không dính líu gì đến việc giết ông Diệm. Bản phúc trình kết luận rằng việc này do “một hành động tự phát” (a spontaneous act) của các tướng lãnh Việt Nam, “vì giận ông Diệm từ chối từ chức và đặt ông ta dưới sự canh giữ của những người lãnh đạo cuộc đảo chánh” (by anger at Diem for refusing to resign or put himself in the custody of the leaders of the coup)!!! Đây là một sự nói láo trắng trợn của một tổ chức điều tra cao cấp nhất của nước Mỹ.

Sau này, chính các nhân vật cao cấp nhất trong chính phủ Kennedy biết rõ nhóm tay chân bộ hạ của Tổng Thống Kennedy đã âm mưu như thế nào trong vụ thực hiện đảo chánh, lật đổ và giết chết ông Diệm, như Phó Tổng Thống Johnson, Bộ Trưởng Quốc Phòng NcNamara, Tướng Tham Mưu Trưởng Liên Quân Maxell D. Taylor, v.v., đã nói ra những sự thật rất phủ phàng. Bản Phúc Trình của Phái Đoàn Điều Tra Liên Hiệp Quốc cũng là một phản chứng hùng hồn khó có thể chối cải được, nên lúc đầu Bộ Ngoại Giao Hoa Kỳ đã phải can thiệp để Đại Hội Đồng LHQ đừng thảo luận về bản phúc trình này, và Thượng Nghị Viện Hoa Kỳ cho tạm giấu đi một thời gian.

Hiện nay, thỉnh thoảng chúng ta cũng thấy trong thị trường sách báo Mỹ có xuất hiện một số sách của các sử gia, giáo sư đại học hay ký giả Mỹ, trong đó ghi lại những phát hiện mới của họ về hồ sơ dưới thời chính phủ Ngô Đình Diệm, nhất cuộc đảo chánh ngày 1.11.1963 như cuốn “The Year of the Hare” (Năm con Thỏ) của Arto Paasilinna hay “Triump ForSaken, The Vietnam War, 1954 – 1965” (Chiến thắng bị bỏ dỡ, chiến tranh Việt Nam, 1954 – 1965) của Mark Moyar chẳng hạn.

Dĩ nhiên, phe tôn sùng ông Diệm đã chụp lấy ngay những tài liệu đó, trích ra để phản chứng với những lời ca tụng và sự “xác tín” nếu ông Diệm còn, miền Nam Việt Nam đã không mất! Tuy nhiên, tiếng nói của họ quá nhỏ bé và nhiều khi cực đoan nên không gây được tiếng vang nào.

Trong khi đó, số sách, báo chí và tài liệu chống ông Diệm nhiều vô số kể, vì sách này cứ chép đi chép lại tài liệu của sách kia. Đặc biệt, có hai trang nhà mới được lập trong thời gian gần đậy để trình bày các biến cố xẩy ra trên thế giới, hình như cũng đang tập trung nỗ lực vào việc bôi nhọ ông Diệm, đó là trang nhà dkosopedia.com/ wiki/ và trang nhà en.wikipedia. org/wiki/.

Trang nhà dkosopedia.com/ wiki/ viết rằng ông Diệm là một người không được bầu, chuyên quyền, đàn áp Phật Giáo (unelected, autocratic, oppressed Buddhists) và những người hay gièm pha của Diệm nói gian lận là chuyện dĩ nhiên (Diem's detractors say that the fraud was obvious), v.v.

Còn trang nhà en.wikipedia. org/wiki/ nói rằng sự cai trị của ông Diệm là độc đoán và gia đình trị. Viên chức được ông ta tín nhiệm hơn cả là người em của ông ta, lãnh tụ của đảng chính trị Cần Lao ủng hộ ông Diệm đầu tiên. Người em này là một người ghiền thuốc phiện và ái mộ Hitler! (Ngô Dình Nhu, leader of the primary pro-Diem Can Lao political party, who was an opium addict and Hitler admirer).

Nhìn chung, những bài viết về chiến tranh Việt Nam của hai trang nhà này đếu viết không trung thực, có chiều hướng bôi nhọ hay hạ thấp các chính phủ VNCH, nhất là chính phủ Ngô Đình Diệm. Chúng tôi chưa biết đây là chủ trương của hai trang nhà nói trên hay chỉ là trò lưu manh của những tên viết mướn, mượn hai trang nhà này để thực hiện những mưu đồ chính trị đen tối của họ.

Vụ nổ trước đài phát thanh Huế đêm 8.5.1963 đã được Phái Đoàn LHQ đến điều tra tại chỗ và xác nhận có 8 em bị chết, có em bị bay đầu, nhưng chưa biết do chất nổ gì. Nơi các em bị nạn là hành lang của đài phát thanh, cao hơn mặt đất đến 9 bậc cấp. Ấy thế Thiền Sư Nhất Hạnh vẫn viết vào cuốn Việt Nam Phật Giáo Sử Luận” quyển II, ở trang 345, như sau:

“Thiếu Tá Đặng Sĩ ra lệnh bắn đạn mã tử khiến đám đông náo động. Lựu đạn cay, lựu đạn nổ được tung vào. Đồng thời súng trường và xe thiết giáp được xử dụng vào việc đàn áp... Tám người đã thiệt mạng vì lựu đạn và 4 người bị thương. Xe thiết giáp cán vở đầu một thiếu nhi, sọ em nát vụn. Một thiếu nhi khác bị cán mất nữa đầu và một em khác nữa mất hẵn đầu.”

Nền đài phát thanh cao đến 9 bậc, làm sao xe thiết giáp có thể leo lên đó được để cán được?

Hoàng Văn Giàu, sinh ngày 14.6.1938 tại Thừa Thiên, Pháp danh là Nguyên Lương, lúc đó đang là Đoàn Trưởng Sinh Viên Phật Tử Huế và Giảng Nghiệm Viên Trường Đại Học Văn Khoa Huế, và là người xách động cuộc đấu tranh ở Huế ở Huế. Ông ta biết rất rõ những chuyện đã xẩy ra, ấy thế mà nay dám viết trên Chuyển Luân nói rằng người ra lệnh đàn áp trong vụ đài phát thanh Huế là Tổng Giám Mục Ngô Đình Thục!

Những “sử gia” của chế độ hiện tại như Lê Cung hay Nguyễn Đắc Xuân ở Huế, học hành không đến nơi đến chốn, có tầm nhìn không quá cái miệng giếng, lại là bồi bút của chế độ..., nên viết bố lếu bố láo là chuyện có thể hiểu được. Những người có trình độ học thức vững vàng, có cơ hội nhìn xa thấy rộng như Thiền Sư Nhất Hạnh và Hoàng Văn Giàu (hiện ở Úc) mà viết bố lếu bố láo như thế, chứng tỏ lòng hận thù vẫn còn rất nặng.

Trong khi nhóm tôn sùng và suy tôn ông Diệm lo phổ biến cuốn “Triump ForSaken, The Vietnam War, 1954 – 1965” của Mark Moyar, nhóm chống ông Diệm cho dịch và phổ biến cuốn “The death of the cold war kings. The assasinations of Diem & JKD” (Cái chết của các vua chiến tranh lạnh. Ám sát Ngô Đình Diệm và John F. Kennedy) của Bradley S. O’Leary và Edward Lee, nói rằng ông Diệm và ông Nhu buôn thuốc phiện lậu nên bị Tổng Thống Kennedy ra lệnh giết, nhưng sau đó nhóm buôn thuốc phiện lậu đã giết Tổng Thống Kennedy!

Các nhà phân tích cho rằng những việc làm nói trên của bên tôn sùng cũng như bên chống ông Diệm là “những nỗ lực không đền bù”, vì ông Diệm sẽ chẵng bao giờ trở thành trắng hay đen như họ đang cố gắng tô. Với những tài liệu lịch sử ngày càng được đưa ra ánh sáng, ông Diệm sẽ hiện nguyên hình thật sự của ông ta, với những nét đen và trắng riêng của ông, không thể dùng sơn để thay đổi như một số nhóm nông nổi đang làm.

Trách nhiệm của chúng ta ngày hôm nay không phải là suy tôn hay bôi đen ông Diệm mỗi khi ngày 1 tháng 11 đến. Trách nhiệm của chúng ta trước tiên là phải đóng góp với sử gia trong việc trả lại sự thật cho lịch sử, dù sự thật đó sẽ làm cho ông Diệm trắng hơn hay đen hơn.

Trách nhiệm thứ hai là nhìn lại lịch sử chiến tranh Việt Nam để xem có thể rút được những bài học nào cho chúng ta và các thế hệ tiếp theo, không phân biệt quốc gia hay cộng sản.

TẠI SAO MIỀN NAM MẤT?

Sau Đại Chiến Thứ II, có ba nước bị qua phân là Đức, Việt Nam và Đại Hàn, tại sao chỉ có Miền Nam Việt Nam mất, trong khi hai nước kia chẳng những không mất mà còn có khả năng tiến tới chinh phục phần đất của “phía bên kia”?

Trả lời câu hỏi này không phải là chuyện giản dị, nhưng chúng tôi thấy có thể tóm lược trong hai lý do chính, đó là chính sách sai lầm và thiếu nhất quán của Hoa Kỳ, và sự thiếu khả năng lãnh đạo của các nhà cầm quyền ở Miền Nam.

MỌI SỰ GẦN NHƯ TIỀN ĐỊNH

Ông Diệm mới về chấp chánh ngày 7.7.1954, ngày 20.8.1954, Hội Đồng An Ninh Quốc Gia Hoa Kỳ đã họp và đưa ra Quyết Nghị số NSC 5429/2, thành lập một chính phủ bản xứ mạnh (a strong indigenous government) và Diệm phải mở rộng căn bản chính phủ, bầu cử quốc hội, soạn thảo hiến pháp và truất phế Bảo Đại một cách hợp pháp. (Diem must broaden the governmental base, elect an assembly, draft a constitution and legally dethrone Bao Dai).

Cứ thế chính phủ Hoa Kỳ đã đẩy chính phủ Ngô Đình Diệm đi theo. Ông Bùi Diễm không nắm được chính sách của Hoa Kỳ, nên khi viết hồi ký đã thắc mắc tại sao ông Diệm lại truất phế Bảo Đại!

Để có một chính phủ bản xứ mạnh (a strong indigenous government), Washington đã hướng dẫn ông Diệm thành lập một chế độ độc đảng theo kiểu Trung Hoa Quốc Dân Đảng của Tưởng Giới Thạch. Trung Hoa Dân Quốc Dân Đảng lấy “chủ nghĩa Tam Dân” của Tôn Nhật Tiên làm căn bản để xây dựng đất nước, Miền Bắc lấy chủ nghĩa cộng sản làm kim chỉ đạo, còn miền Nam lấy cái chủ nghĩa gì bây giờ?

Cuối cùng, bộ tham mưu của ông Nhu quyết định lấy “chủ nghĩa nhân vị” (personalism) . Nhưng “chủ nghĩa nhân vị” là chủ nghĩa như thế nào?

Lúc đó ở Pháp mới chỉ có khái niệm triết học về thuyết nhân vị, nó chưa được xây dựng thành chủ thuyết chứ đừng nói thành một chủ nghĩa khoa học như Léninsim, Stalinism hay Maoisms, làm sao đem ra áp dụng được? Nhưng mặc kệ, cứ thành lập môt cái đảng mang tên là “Cần Lao Nhân Vị Đảng” để kết họp các anh em lại, còn đường lối và phương pháp hành động sẽ bàn sau.

Tướng Lansdale, người cố vấn hình thành các toán chiến đấu dân sự cho miền Nam, rất thắc mắc về chuyện lập cái chế độ độc đảng này. Nhưng ông Reinhardt, Đại Sứ Hoa Kỳ tại Việt Nam Cộng Hòa (1955 – 1957), đã nhỏ nhẹ nói với Tướng Lansdale: “một quyết định về chính sách của Hoa Kỳ đã được định rồi (a U.S. policy decision had been made). Về sau, trong bản phúc trình ngày 17.1.1961, Tướng Lansdale có ghi rõ: “Đảng Cần Lao không phải là ý kiến của nhà Ngô; “trước tiên nó được đề xướng bởi Bộ Ngoại Giao Hoa Kỳ” để loại bỏ cộng sản ra khỏi đất nước (the CLP was not their idea; it "was originally promoted by the U.S. State Department" to rid the country of communists).

Đại Sứ Elbridge Durbrow, người thay thế Đại Sứ Reinhardt, cũng đã mô tả rõ: “Tổ chức Cần Lao đã gần như theo mô thức của một đảng Cộng Sản, với các chi bộ, cán bộ, v.v., và cũng có thể so sánh với Quốc Dân Đảng của Trung Hoa.”

Nhưng ông Diệm, ông Nhu và ông Cẩn không có khả năng xây dựng tại miền Nam một đảng gióng Trung Hoa Quốc Dân Đảng được. Trái lại, một số tay chân bộ hạ đã lợi dụng tổ chức này để lộng hành và tranh giành nhau quyền lợi. Để tránh gây xáo trộn trong quân đội, năm năm 1957, Tổng Thống Diệm đã phải ra lệnh cấm mọi sinh hoạt chính trị trong quân đội. Do đó, Quân Ủy Đảng Cần Lao cũng phải tuyên bố giải tán.

Việc thành lập cơ quan mật vụ cho chính phủ Ngô Đình Diệm cũng do Mỹ đề xướng. Ông Trần Kim Tuyến cho biết chính ông McCarthy, Trưởng trạm CIA của Tòa Đại Sứ Mỹ ở Sài Gòn đã soạn thảo sẵn văn kiện tổ chức rồi đưa cho ông Nhu và ông Nhu chuyển cho Bộ Trưởng Phủ Tổng Thống để làm Sắc Lệnh thành lập “Sở Nghiên Cứu Chính Trị và Xã Hội”, người Mỹ dịch ra tiếng Anh là “Office of Political and Social Studies”. Người đầu tiên làm Giám Đốc là Đốc Phủ Sứ Vũ Tiến Huân, sau đó mới đến ông Trần Kim Tuyến.

Tuy nhiên, sau này khi Tổng Thống Kennedy lên cầm quyền với bộ tham mưu mới, mọi việc đều bị lật ngược lại, nhất là sau khi thất bại về hiệp định Geneve trung lập hóa Lào.

AMERICA’S MANDARIN!

Ngoài trở ngại về sự khác biệt giữa chủ trương và đường lối của chính phủ Hoa Kỳ và VNCH, ông Diệm còn gặp một khó khăn khác khá quan trọng đối với Mỹ, đó là phương pháp làm việc của ông.

Lúc nhỏ ông Diệm có học chương trình Pháp (trường Pellerin, Huế) và sau đó học Trường Hậu Bổ. Nhưng ông đã một thời làm quan lại cho triều đình Huế nên chịu ảnh hưởng phương thức làm việc của giới quan lại rất nhiều. Do đó, khi làm Tổng Thống của một chế độ cộng hòa, người ta thấy ông vẫn chưa bỏ được phong thái của một Tuần Vũ hay một Thượng Thư. Vì thế, làm việc với ông quả thật gặp nhiều khó khăn. Ký giả Denis Warner có viết một quyển sách với đề tựa “The Last Confician” (Nhà Nho cuối cùng) để nói về ông Diệm. Nôi dung cuốn sách không có giá trị lắm, nhưng cái đề tựa rất đúng! Còn trong cuốn “Vietnam A History”, Stanley Karnow đã dành chương 8 để nói về “America’s Mandarin” (Vị Quan Lại của Hoa Kỳ)!

Ông Diệm đã làm việc theo cung cách của một quan thượng thư, một nhà hành chánh hơn là một nhà lãnh đạo chính trị. Cả ông Diệm lẫn ông Nhu đều không thích ủy quyền. Trong cuốn “Fire in the Lake”, Frances Fitzgerald, nhận xét: “Tổng Thống đã làm việc mỗi ngày từ 16 đến 18 giờ và khi đi nghỉ đã để lại một đống hồ sơ to lớn mà ngày mai ông ta phải thức dậy sớm để xem từng chi tiết. Hình như ông ta không thể tách chuyện quan trọng ra khỏi chuyện tầm thường.”

Trung Tá Nguyễn Văn Châu, người có nhiều dịp tiếp xúc với ông Diệm, nhận xét: “Ông thường nói dài dòng, bắt người đối diện phải nghe và không để cho ai ngắt lời ông. Muốn trình bày một vấn đề gì, phải đợi lúc ông ngưng nghỉ, trình bày một lèo như ông đã làm mới thành công.”

Năm 1955, khi Tướng J. Lawton Collins được cử làm đại sứ toàn quyền của Tổng Thống Eiseinhower tại Việt Nam, đã bày tỏ ý muốn chính phủ Ngô Đình Diệm làm việc theo “teamwork”, tức mọi người cùng làm việc với nhau như một toán hay tổ (team). Mọi công việc quan trọng đều phải được đưa cho một nhóm nghiên cứu và lập đề nghị, sau đó được đưa ra hội đồng nội các hay hội đồng an ninh quốc gia để thảo luận và quyết định theo đa số. Chỉ một số trường hợp đặc biệt, Tổng Thống mới dành quyền quyết định tối hậu. Nhưng ông Diệm không bao giờ chấp nhận lối làm việc đó.

Người Mỹ, ông Ngô Đình Nhu cũng như các viên chức cao cấp trong chính phủ đã phải chịu đựng khá nhiều phiến hà khi làm việc với ông Diệm vì cái lối làm việc thiếu khoa học của ông. Đây cũng là một nguyên nhân đưa đến sự thất bại của ông.

Nhiều người tin rằng chế độ Ngô Đình Diệm tồn tại được 9 năm là do một sự tổng hợp: Huyền thoại của ông Diệm, mưu lược của ông Nhu và sự khôn ngoan của ông Cẩn. Khi Hoa Kỳ bắt buộc phải loại ông Nhu để họ có thể chi phối toàn bộ Miền Nam, chính phủ ông Diệm phải đổ.

VẤN ĐỀ CHỦ QUYỀN QUỐC GIA

Dầu sao, trong thời Đệ I Cộng Hòa, ông Diệm vẫn còn giữ được chủ quyền quốc gia và quyền quyết định thân phận của đất nước. Năm 1963, khi tiếp Đại Sứ Frederick Nolting, ông Diệm có nói: “Chúng tôi không muốn trở thành một xứ bảo hộ của Hoa Kỳ.”

Nhưng sau khi ông Diệm bị lật đổ, người Mỹ đã nắm chủ quyền tại miền Nam Việt Nam. Trong tác phẩm “President Kennedy, Profile of Power”, sử gia Richard Reeves đã ghi lại như sau:

“Người Mỹ, vì các mục tiêu thực tế, đã cai quản đất nước. Các tướng lãnh Việt Nam cười trước các máy quay phim, nhưng lo lắng và chờ đợi tiền và chỉ thị từ Washington, thủ đô mới của miền Nam Việt Nam.” (trang 651)

Trong cuốn “Intervention: How American Became Involved in Vietnam” (Sự can thiệp: Làm thế nào Hoa Kỳ dính líu vào Việt Nam) Giao sư George McT. Kahim đã trích điện văn của ông Cabot Lodge khen Tướng Khánh làm việc đắc lực, còn các tướng Minh, Đôn và Kim kém cỏi, gióng hệt Toàn Quyền Đông Dương ngày xưa khen các thuộc cấp Việt Nam vậy (trang 204).

Dĩ nhiên, khi Hoa Kỳ nắm toàn quyền điều khiển cuộc chiến Việt Nam, họ muốn quyết định thân phận miền Nam như thế nào là tùy ý họ.

Tổng Thống Nguyễn Văn Thiệu yếu kém cả về chính trị lẫn quân sự, không biết đồng minh và địch đang toan tính gì, nhưng lại cũng rất độc đoán. Hỏi ý kiến cấp dưới hay các cơ quan chuyên môn chỉ là hình thức. Về quân sự, ông không bao giờ quyết định dựa theo những phân tích hay đề nghị của cấp có thẩm quyền. Ông thường quyết định theo cảm tính và mục tiêu chủ quan và phiêu lưu mà ông nhắm tới. Ông không lường được hậu quả, nên đã để miền Nam mất đi một cách quá nhanh chóng!

Với một vài nét đại cương chúng tôi vừa trình bày trên, độc giả cũng có thể nhận thấy rằng người Mỹ đã tốn khá nhiều công sức và tiền của để xây dựng nên chế độ Ngô Đình Diệm: Từ việc trất phế Bảo Đại, bầu cử quốc hội, soạn thảo và ban hành hiến pháp, cải cách ruộng đất... đến việc thành lập một chế độ độc đảng (Cần Lao Nhân Vị Đảng) và cơ quan mật vụ (Sở Nghiên Cứu Chính Trị)... để có một chính quyền mạnh có thể đương đầu với cộng sản, các chuyên Hoa Kỳ đã làm việc rất vất vã với chính phủ Ngô Đình Diệm. Do đó, khi muốn thay đổi chính sách, phá bỏ chính phủ Ngô Đình Diệm để đưa quân vào và lãnh đạo toàn bộ cuộc chiến Việt Nam, chính phủ Kennedy cũng đã tốn nhiều công sức như khi chính phủ Eisenhower xây dựng chế độ này.

Các tài liệu cho thấy để lật đổ ông Diệm, các viên chức tình báo Hoa Kỳ đã chuẩn bị từ năm 1960. Trước hết, Averell Harriman, Thứ Trưởng Ngoại Giao đặc trách về chính trị vụ, phải cho hai cơ quan tình báo Hoa Kỳ hoạt động song song cùng một lúc: Một do Giám Đốc CIA McCone điều khiển qua Trưởng Trạm CIA tại Saigon là Richardson, và một do Roger Hilsman Jr., Phụ Tá Ngoại Trưởng đặc trách Viễn Đông Vụ cầm đầu qua một Trưởng Lưới ở Saigon là Lucien Conein. Các tin tức và tài liệu giả về đảo chánh đều được tung qua Rechardson để đánh lạc hướng ông Ngô Đình Nhu, trong khi Lucien Conein móc nối với Tướng Trần Thiện Khiêm, một người rất được ông Diệm tin cậy, để tổ chức đảo chánh.

Khi mọi việc đã sẵn sàng, ngày 11.6.1963, CIA cho Trần Quang Thuận và Thích Đức Nghiệp hỏa thiêu Hòa Thượng Quảng Đức rồi dùng hệ thống truyền thông gây xúc động dư luận quốc tế.

Ngày 18.8.1963, CIA bảo Tướng Trần Thiệm Khiêm triệu tập cuộc họp các tướng lãnh tại Bộ Tổng Tham Mưu và bảo họ vào Dinh Gia Long xúi ông Diệm ban hành lệnh giới nghiêm và lục xét các chùa, bắt các sư sãi... để làm cho sự căng thẳng của tình hình lên cao độ. Ông Diệm ít biết về thủ đoạn chính trị, tưởng các tướng thật lòng muốn giúp mình nên đã bị trúng kế của CIA. Ngày 24.8.1963, Bộ Ngoại Giao Hoa Kỳ đã gởi cho Đại Sứ Lodge ở Sài Gòn một công điện tối mật mang số DEPTEL 243 và ra lệnh đảo chánh!

Trên đây chỉ là một vài nét đại cương về mưu lược của CIA trong cuộc đảo chánh ngày 1.11.1963. Chúng tôi sẽ trở lại vấn đề này vào một dịp khác.